Nadwrażliwość na gluten

Gluten to roślinne białko zapasowe, występujące w ziarnach pszenicy, żyta, jęczmienia. W składzie białek glutenu jest 40-50% gliadyny i 35-40% gluteniny. Szczególnie bogata w gluten jest pszenica.  Owies pomimo braku glutenu jest zbożem silne zanieczyszczonym glutenem (wyjątkiem jest czysty certyfikowany owies). Dzięki swojej budowie gluten posiada wiele właściwości, które decydują o przydatności mąki do różnorakich celów produkcyjnych. Wynika to z tego, iż gluten jest substancją lepką, elastyczną i sprężystą. Takich właściwości nie wykazują białka żadnych innych roślin.

Warto zauważyć, że pieczywo oraz inne produkty mączne stanowią jeden z podstawowych składników naszej codziennej typowo polskiej diety i zarazem główne źródło glutenu. Spożycie pieczywa w Polsce szacuje się na ok. 70 kg na osobę na rok, a produktów zbożowych ponad 156 kg na osobę na rok, co ustawia nas w czołówce krajów europejskich.

Gluten może być szkodliwy nie tylko dla osób chorujących na celiakie (czyli genetycznie uwarunkowaną nietolerancję glutenu) czy uczulonych na gluten (alergia na zboża). U części populacji może występować tzw. niealergiczna nadwrażliwość na gluten niezwiązana z celiakią. Nadwrażliwość ta określana jest jako stan powiązany z odczuwaniem symptomów będących wynikiem spożycia pokarmów zawierających pszenicę, żyto lub innych zbóż glutenowych i ich ustąpienie po eliminacji tych produktów z jadłospisu. Jest jednak pewien warunek – taka sytuacja dotyczy jedynie osób, u których wykluczono celiakię oraz alergię pokarmową na zboża. Dolegliwości mogą być związane z przewodem pokarmowym lub pozajelitowe, głównie o charakterze neuropsychiatrycznym.

Celiakia (inaczej choroba trzewna) to choroba immunologiczna o podłożu genetycznym, charakteryzująca się nietolerancją glutenu i trwaniem przez całe życie. Działający destrukcyjnie gluten prowadzi do zaniku kosmków jelita cienkiego (drobnych wypustek błony śluzowej, które zwiększają jego powierzchnię i umożliwiają wchłanianie składników odżywczych). W efekcie tego wchłanianie pokarmu jest zaburzone i prowadzi do wystąpienia różnych objawów klinicznych. Jedyną metodą leczenia celiakii jest stosowanie przez całe życie ścisłej diety bezglutenowej.
Badania dowodzą, iż na celiakię cierpi przynajmniej 1% populacji, także w Polsce. Pojawiają się również doniesienia mówiące o tym, iż częstość występowania celiakii ciągle wzrasta. Może mieć to związek z coraz większym spożyciem glutenu (np. przez wysoko glutenowych odmiany zbóż) oraz coraz lepszą detekcją choroby.

Niealergiczna nadwrażliwość na gluten, może z kolei dotyczyć ok. 3 - 6% populacji ogólnej. Aby ją stwierdzić należy uprzednio wykluczyć obecność przeciwciał we krwi charakterystycznych dla celiakii. Szkodliwość glutenu bywa niewidoczna przez wiele lat i zdecydowana większość ludzi wrażliwych na gluten po prostu o tym nie wie. Co prawda dotychczas nie określono specyficznych dla nadwrażliwości markerów, ale część badaczy wskazuje na obecność w surowicy chorych podwyższonego (nawet trzykrotnie) stężenia przeciwciał antygliadynowych (AGA, szczególnie w klasie IgG). To zjawisko dotyczy jednak 56,4% chorych z nadwrażliwością.

Kiedy można mówić o nadwrażliwości na gluten?:

• możliwa obecność przeciwciał antygliadynowych AGA (w klasie IgA i/lub IgG)
• wykluczona celiakia – prawidłowe wyniki przeciwciał tTG, DGP, EmA oraz brak niedoboru całkowitego IgA
• przeciwciała IgE w normie (wykluczenie alergii)
• brak zaniku kosmków jelitowych podczas biopsji (Marsh 0 lub I)
• jeśli pacjent obserwuje złagodzenie/ustąpienie objawów po wprowadzeniu diety bezglutenowej oraz ponowne ich zaostrzenie podczas prowokacji glutene

Wg Polskiego Stowarzyszenia Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej.

Objawy nadwrażliwości pojawiają się od kilu godzin do kilku dni po spożyciu pokarmu zawierającego gluten. Do najczęstszych należą: ból brzucha (68% przypadków), wysypka (40%), bóle głowy (35%), uczucie ciągłego zmęczenia (35%), biegunka (33%), wzdęcia (25%), zaparcia (20%), anemia (20%), uczucie przelewania w jelitach (10%).

Choroby, które wiąże się często z nadwrażliwością na gluten to: zespół metaboliczny, zmiany skórne (AZS, trądzik, łuszczyca, świąd idiopatyczny, pokrzywka), zaburzenia nastroju, depresja, padaczka, schizofrenia, zespół chronicznego zmęczenia, anemia, choroby autoimmunologiczne (nieswoiste zapalenie jelit, reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane, celiakia, hashimoto, sarkoidoza), migreny, idiopatyczne bóle mięśni i stawów, osteoporoza, zespół jelita drażliwego. Całkiem spora lista.

Wszelkie dolegliwości występujące przy nadwrażliwości związane są z rozszczelnieniem bariery jelitowej. Prowadzi to do tak zwanego zespołu nieszczelnego (lub przeciekającego) jelita. Gluten indukuje wydzielanie zonuliny. Zonulina jest białkiem (endogenną proteazą), które moduluje przepuszczalność ścisłych połączeń pomiędzy komórkami w ścianie przewodu pokarmowego. W przypadku wzrostu stężenia tego białka dochodzi do rozluźnienia struktury jelita. W dużym uproszczeniu, przez takie nieszczelne jelito cząsteczki pokarmowe i bakterie mogą przedostać się do krwiobiegu wywołując nieprawidłową odpowiedź ze strony układu immunologicznego. Powstają kompleksy przeciwciał i białek, mogące prowadzić do stanów zapalnych. Przeciwciała powstałe w wyniku odpowiedzi układu immunologicznego na gluten atakują nie tylko jelita, ale często inne narządy, np. tarczycę. W takim przypadku mówimy o chorobie z autoagresji (autoimmunologicznej). Gluten może być zatem związkiem, prowadzącym do nieprawidłowej reakcji układu immunologicznego.  Skutkiem tego jest także osłabienie odporności organizmu.Rozszczelnienie jelita może prowadzić nie tylko do wymienionych kłopotów zdrowotnych, ale także do zaburzenia składu mikroflory jelitowej i rozwinięcia się innych nadwrażliwości pokarmowych np. na białka jaja albo soji.

Nadmiar gluten wiąże niektóre mikroelementy oraz hamuje wchłanianie z pożywienia wielu składników: między innymi żelaza, wapnia, cynku, selenu, witaminy D. Rezultatem może być anemia, osłabieni kondycji fizycznej a nawet osteoporoza.

Gluten wpływa także na układ nerwowy mogąc powodować uzależnień podobnych jak od opiatów. Na skutek trawienia gliadyny, białka będącego składnikiem glutenu, powstają związki budową przypominające morfinę i działają jak narkotyki. Prowadzi do sytuacji, że nasz mózg kojarzy pokarmy glutenowe z większą przyjemnością i domaga się coraz większych ich ilości. Opisano również przypadki toksycznego działania glutenu na sieci neuronalne prowadzące do reakcji zapalnej i ostatecznie destrukcji neuronów. Niezwiązana z celiakią nadwrażliwość na gluten może mieć udział w takich chorobach jak m.in. neuropatie, padaczka, hipotonia, migrena, encefalopatie, depresja, zaburzenia lękowe czy autyzm. Istnieją badania naukowe wykazujące zależność pomiędzy wycofaniem glutenu z jadłospisu a polepszeniem zdrowia niektórych osób ze schizofrenią i cierpiących na zaburzenia autystyczne.

Z uwagi na wspólne cechy wielu symptomów w zespole jelita drażliwego i w nadwrażliwości na gluten, brany pod uwagę jest związek tych dwóch schorzeń. Badacze zaobserwowali, że gluten może mieć potencjalny udział w mechanizmach zespołu jelita drażliwego, a część chorych może odnieść korzyści z diety eliminującej gluten, jako elementu terapii pozwalającej lepiej kontrolować wiele, choć nie wszystkie najczęstsze objawy. Pojawiają się jednak doniesienia podważające gluten jako bezpośrednią przyczynę najczęściej występujących objawów. Niektórzy wskazują na spożywanie fermentowalnych cukrów: oligosacharydów, disacharydów i polioli (tzw. FODMAPs – ang.) jako potencjalną przyczynę dolegliwości. Zatem u wielu osób poprawa samopoczucia po włączeniu diety bezglutenowej może być paradoksalnie niezwiązana z jego ograniczeniem, a mimowolnym obniżeniem podaży cukrów, które łatwo podlegają fermentowaniu w jelicie

Osoby, które wyeliminowały gluten z diety i czują znaczącą poprawę w samopoczuciu mogą jak najbardziej na niej pozostać. Należy jednak pamiętać, że samodzielne wprowadzanie takiego modelu żywienia może prowadzić do niedoborów składników odżywczych, niektórych witamin i minerałów. Brak natomiast uzasadnienia dla profilaktycznego stosowania diety całkowicie bezglutenowej u osób, u których nie potwierdzono związku zgłaszanych objawów z ekspozycją na ten związek. Na pewno jednak warto ograniczyć spożycie glutenu, zwłaszcza pszenicy (pieczywa i mąk), gdyż zawiera ona wyjątkowo dużo glutenu a długotrwała ekspozycja na nadmierne ilości glutenu może być przyczyną wielu schorzeń.

Tweet