Choroby autoimmunologiczne a dieta i suplementacja

Choroby autoimmunologiczne (autoimmunizacyjne, z autoagresji) to grupa chorób spowodowana nieprawidłową odpowiedzią układu odpornościowego organizmu, w przebiegu której powstają przeciwciała lub limfocyty T skierowane przeciw własnym tkankom. Występuje tu zaburzenie pomiędzy limfocytami Th1 i Th2. Efektem takiej dysfunkcji jest atakowanie własnych komórek, uznawanych przez układ odpornościowy za ciała obce. Znacząco częściej chorują kobiety (ok. 70% przypadków). Większość schorzeń z tej grupy jest bardzo trudna do leczenia.


Najczęstsze przyczyny, najczęstsze choroby:

Przyczyny chorób autoimmunologicznych nie są dokładnie poznane, jednak wiadomo, że sprzyjają im pewne czynniki genetyczne i środowiskowe (w tym żywieniowe). Elementem wyzwalającym atak na własne tkanki może być infekcja wirusowa lub bakteryjna, silny stres, toksyny czy antygeny żywieniowe. Do najczęściej występujących chorób z autoagresji należą reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) oraz choroby tarczycy: Gravesa-Basedowa (nadczynność tarczycy) i Hashimoto (przewlekłe zapalenie tarczycy). Inne, znane choroby autoimmunologiczne to:

  • sarkoidoza (powstawanie grudek zapalnych najczęściej w węzłach chłonnych i/lub płucach)
  • choroby skóry: bielactwo nabyte (podejrzewane), łuszczyca, łysienie plackowate;
  • choroby nadnerczy: choroba Addisona (niedobór hormonów nadnerczy);
  • choroby układowe tkanki łącznej: toczeń rumieniowaty układowy, twardzina, układowe zapalenia naczyń, reaktywne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa;
  • nieswoiste zapalenia jelit: wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna;
  • choroby neurologiczne: miastenia (męczliwość mięśni), stwardnienie rozsiane;
  • niedokrwistość Addisona-Biermera (złośliwa; zaburzenie wchłaniania wit. B12);
  • cukrzyca typu 1 (autodestrukcja komórek produkujących insulinę)

Walkę z chorobami autoimmunologicznymi wspomagają często dietetycy, oferując pomoc przy Hashimoto czy RZS.

Jak walczyć z chorobą

Osoby cierpiące na choroby z autoagresji powinny wyeliminować ze swojego najbliższego otoczenia jak najwięcej chemikaliów: farby i lakiery do włosów, środki czystości, kosmetyki, spaliny samochodowe, tytoń, pestycydy, metale ciężkie, odświeżacze powietrza, sztuczne dodatki do żywności itp. Należy wybierać naturalne i hypoalergiczne kosmetyki oraz środki czystości (proszki do prania, do czyszczenia soda oczyszczona czy ocet do usuwania kamienia itp.) – w miarę możliwości redukować ilość syntetyków, które potencjalnie prowadzą do stresu oksydacyjnego, mogą zaburzać funkcjonowanie układu odpornościowego i powodować stan zapalny. Zapalenie może prowadzić do powstania destrukcyjnych dla sygnalizacji komórkowej związków zwanych cytokinami. Chroniczne zapalenie ogólnoustrojowe jest powiązane z kilkoma zaburzeniami autoimmunologicznymi, takimi jak toczeń, reumatoidalne zapalenia stawów i fibromialgia (ból w układzie ruchu).

Rozszczelnienie bariery jelitowej

Kolejną przyczyną chorób z autoagresji jest rozszczelnienie bariery jelitowej spowodowanej nie tylko przez toksyny środowiskowe, ale też stres, leki, nieuregulowany tryb życia, czy niewłaściwą dietę. Rozszczelnione jelito przepuszcza cząsteczki białkowe, a następnie kompleksy antygen-przeciwciało osadzają się w rożnych narządach (np. w Hashimoto w tarczycy, w RZS w stawach) powodując ich stan zapalny i choroby z autoagresji. Najczęściej stan taki powodują białka: glutenowe oraz mleczne i sojowe, ale może być to praktycznie każde inne białko (np. jaja, orzecha czy fasoli). Przykładowo, w chorobie Hashimoto gluten jest  czynnikiem wyzwalającym  w ok. 80% przypadków. Czasem dzięki wyeliminowaniu glutenu dietetyk potrafi zahamować przebieg Hashimoto, co w Poznaniu w gabinecie Dietetyk-Med z powodzeniem się praktykuje.

Profilaktyka i leczenie

Nowoczesna medycyna stawia na profilaktykę i daje nam coraz szersze możliwości w zakresie wykrywania pierwszych symptomów choroby. Dzięki regularnym badaniom możemy przekonać się, czy naszym problemem jest zniszczona flora bakteryjna, czy może brak witamin. I tak na przykład w odbudowywaniu flory bakteryjnej niezbędne są probiotyki, prebiotyki i inne substancje pomocnicze. Zwykle zażywa się je przez 3-6 miesięcy w dość dużych dawkach, a później stosuje się dawkę podtrzymującą. Choć można przyjmować najczęściej stosowane probiotyki w dawkach standardowych, to jednak dobór probiotykoterapii powinien być indywidualny i w tym celu powinno się wykonać badanie mikroflory jelitowej. W chorobach z autoagresji bardzo ważny jest także poziom witamin i minerałów, który dobiera się odpowiednio do konkretnego schorzenia (i wg wykrytych niedoborów), w tym:

  • witaminy D - jej dawkę należy dobrać w taki sposób, aby jej stężenie we krwi wynosiło 60 – 70 ng/ml;
  • witamin C, E, A oraz witaminy z grupy w odpowiedniej formie chemicznej;
  • selenu, cynku, magnezu;
  • kwasów tłuszczowych omega-3, koenzymu Q10, B-kompleksu, glutationu czy kwasu foliowego.

Diagnoza a dieta

Choroby autoimmunologiczne - o czym wie każdy dietetyk - to w ostatnich czasach narastający problem w naszym społeczeństwie. Zanim przejdziemy jednak do leczenia konieczna jest właściwa diagnoza. Każdy z nas jest inny za co odpowiedzialne są nasze geny. Różni nas płeć, zdolności trawienne przewodu pokarmowego, a także alergie pokarmowe - a wszystkie te czynniki powodują, że każdy z nas ma inne potrzeby żywieniowe. W dodatkowej diagnozie chorób autoimmunologicznych przez dietetyka, bardzo pomocny jest test nadwrażliwości pokarmowej i IgG-zależnej, gdyż wykluczanie „w ciemno” może jedynie przyczynić się do niedoborów pokarmowych czy powstania nowych nadwrażliwości.

Dieta przeciwzapalna i eliminacyjna

Warto na początek zrezygnować z glutenu, nabiału i soi (z tego względu, że większość osób ma z nimi problem). Wymaga to rezygnacji z chlebów, dań mącznych na bazie pszenicy, żyta, jęczmienia, zwykłego owsa (klusek, pyz, makaronów, naleśników, kaszy manny, kuskus, ciast, ciasteczek, drożdżówek, placków itd.). Można spożywać: kaszę gryczaną, kaszę jaglaną, biały ryż, ziemniaki, amarantus, kukurydzę, proso, owies, maniok tapiokę i oczywiście chleby, naleśniki czy kluski z mąk pochodzących z wymienionych zbóż. Można spożywać pieczywo chrupkie kukurydziane i wafle ryżowe. Z nabiału należy wykluczyć mleko, sery, serki, twarogi, jogurty, maślanki, kefiry, śmietany. Przy wykluczeniu nabiału ważna jest suplementacja wapniem i witaminą D.

Diety stosowane w chorobach z autoagresji

Wykluczenie najczęściej szkodzących pokarmów jest pierwszym krokiem we wspomaganiu leczenia. Należy jednak zastanowić się, co w przypadku, gdy nie przynosi ono spodziewanych rezultatów. Gdy leczymy choroby autoimmunologiczne, dietetyk działa według następującej kolejności:

1. Dieta bez glutenu, nabiału, soi i cukru.
2. Dieta jak w punkcie 1 + eliminacja wszystkich zbóż i roślin strączkowych.
3. Dieta jak w 2 + eliminacja jaj, orzechów, nasion i warzyw psiankowatych - tzw. protokół autoimmunologiczny - stosowany w ostateczności (na jakiś czas).

Zindywidualizowanie diety

Dietę ustala się w oparciu o wykryte nadwrażliwości pokarmowe (np. niektórym osobom szkodzą wszystkie zboża, strączki, orzechy, jaja czy warzywa psiankowate, czyli ziemniaki, pomidory oraz bakłażany). Nie ma tu reguły, sprawa jest złożona i dlatego każdy powinien mieć ustalaną dietę indywidualnie. Ważna jest samoobserwacja oraz szeroka diagnostyka, szczególnie w przypadku chorób z autoagresji (flora bakteryjna, nietolerancje, badania krwi, mutacje genu odpowiedzialnego za metylację, diagnostyka w kierunku glutenu i inne). Warto ją wykonać, aby dobrać odpowiednie postępowanie (czyli dietę i suplementację) mające na celu poprawę samopoczucia, zwolnienie postępu choroby, a i być może jej zatrzymanie.